Wyrok zaoczny w sprawie o rozwód – czy sąd może orzec rozwód bez obecności drugiego małżonka?
Sprawa o rozwód rozpoczyna się od złożenia pozwu o rozwód do sądu okręgowego. Następnie sąd doręcza odpis pozwu drugiemu małżonkowi i zobowiązuje go do złożenia odpowiedzi na pozew. O tym, jak krok po kroku przebiega sprawa rozwodowa, przeczytasz w moim ebooku „Rozwód krok po kroku”.
Co jednak dzieje się wtedy, gdy pozwany małżonek nie odpowiada na pozew, nie stawia się na rozprawę i właściwie w ogóle nie uczestniczy w postępowaniu?
Jedno z pytań, które w takich sytuacjach słyszę od klientów, brzmi:
czy sąd może wydać wyrok zaoczny w sprawie o rozwód?
Odpowiedź brzmi: tak, wydanie wyroku zaocznego w sprawie rozwodowej jest możliwe. Trzeba jednak od razu dodać, że zasady obowiązujące w sprawach o rozwód są nieco inne niż w zwykłych sprawach cywilnych.
Brak aktywności drugiego małżonka nie oznacza bowiem, że sąd automatycznie przyjmie za prawdziwe wszystko, co zostało napisane w pozwie, i bez przeprowadzenia postępowania dowodowego orzeknie rozwód.
Co to jest wyrok zaoczny?
Zacznijmy od wyjaśnienia samego pojęcia.
Zgodnie z art. 339 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może wydać wyrok zaoczny na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pozwany nie złożył w wyznaczonym terminie odpowiedzi na pozew. Jeżeli natomiast sprawa została skierowana na rozprawę, a pozwany – mimo niezłożenia odpowiedzi na pozew – nie stawi się na nią albo mimo stawienia się nie bierze udziału w rozprawie, zastosowanie może znaleźć art. 340 k.p.c.
W „zwykłej” sprawie cywilnej z wyrokiem zaocznym związana jest bardzo istotna zasada. Sąd co do zasady przyjmuje wówczas za prawdziwe twierdzenia powoda o faktach zawarte w pozwie lub innych pismach doręczonych pozwanemu, chyba że budzą one uzasadnione wątpliwości albo zostały przedstawione w celu obejścia prawa.
I właśnie w tym miejscu pojawia się bardzo ważna różnica dotycząca spraw rozwodowych.
Czy w sprawie o rozwód można wydać wyrok zaoczny?
Tak. Sam fakt, że sprawa dotyczy rozwodu, nie wyklucza wydania wyroku zaocznego.
Sprawy o rozwód należą jednak do szczególnej kategorii tzw. spraw małżeńskich. Ustawodawca przyjął w nich dodatkowe zasady prowadzenia postępowania.
Zgodnie z art. 431 k.p.c. rozstrzygnięcia w sprawie małżeńskiej nie można oprzeć wyłącznie na uznaniu powództwa albo przyznaniu faktów. Co szczególnie istotne – w sprawach tych nie stosuje się art. 339 § 2 k.p.c.
Co to oznacza w praktyce?
Jeżeli pozwany małżonek nie złoży odpowiedzi na pozew i nie bierze udziału w sprawie, sąd rozwodowy nie może po prostu uznać wszystkich twierdzeń znajdujących się w pozwie za prawdziwe tylko dlatego, że druga strona im nie zaprzeczyła.
Sąd nadal musi ustalić, czy istnieją podstawy do rozwiązania małżeństwa przez rozwód.
Czy można dostać rozwód, jeżeli drugi małżonek nie przyjdzie na rozprawę?
To kolejne bardzo częste pytanie.
Co do zasady – tak.
Zgodnie z art. 428 § 1 k.p.c. rozprawa w sprawie małżeńskiej odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej ze stron. API Sejm
Oznacza to, że sam fakt niestawienia się pozwanego małżonka na rozprawę nie powoduje automatycznie odroczenia sprawy i nie daje mu możliwości „zablokowania” rozwodu poprzez zwyczajne ignorowanie korespondencji lub terminów rozpraw.
Jeżeli więc pozew został prawidłowo doręczony, pozwany wie o toczącym się postępowaniu, ale nie bierze w nim udziału, sąd może prowadzić sprawę pomimo jego nieobecności.
Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje.
Jeżeli na pierwszej rozprawie nie stawi się pozwany, postępowanie może być prowadzone dalej.
Jeżeli natomiast bez usprawiedliwienia na pierwszą rozprawę nie stawi się powód, czyli osoba, która złożyła pozew o rozwód, sąd może zawiesić postępowanie.
Czy brak odpowiedzi na pozew oznacza automatyczny rozwód?
Nie.
Brak odpowiedzi na pozew o rozwód nie oznacza, że druga strona „przegrała sprawę” ani że sąd automatycznie orzeknie rozwód zgodnie ze wszystkimi żądaniami znajdującymi się w pozwie.
W sprawie rozwodowej sąd musi przede wszystkim ustalić, czy doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego.
Postępowanie dowodowe powinno zmierzać właśnie do ustalenia okoliczności dotyczących rozkładu pożycia, a jeżeli małżonkowie mają dzieci – również do ustalenia ich sytuacji. Wynika to wprost z art. 441 k.p.c. API Sejm
Innymi słowy:
milczenie pozwanego nie zastępuje dowodów.
Powód powinien więc już w pozwie wskazać okoliczności świadczące o rozpadzie małżeństwa oraz – w zależności od konkretnej sprawy – przedstawić lub wskazać odpowiednie dowody.
Czy sąd musi przesłuchać małżonków przed rozwodem?
Kodeks postępowania cywilnego przewiduje, że w każdej sprawie o rozwód lub separację sąd zarządza przeprowadzenie dowodu z przesłuchania stron. Stanowi o tym art. 432 k.p.c. API Sejm
Nie oznacza to jednak, że nieobecność jednego z małżonków zawsze uniemożliwi zakończenie sprawy.
Jeżeli pozwany został prawidłowo wezwany, ale mimo tego nie stawia się przed sądem, zastosowanie mogą znaleźć przepisy pozwalające przeprowadzić dowód z przesłuchania tylko tej strony, która jest obecna.
W praktyce oznacza to, że sąd może przesłuchać powoda, przeprowadzić pozostałe dowody i – jeżeli zgromadzony materiał pozwoli na ustalenie wszystkich przesłanek rozwodu – zakończyć sprawę mimo nieobecności drugiego małżonka.
Rozwód zaoczny a rozwód bez orzekania o winie
Szczególnie interesująco wygląda sytuacja, w której powód żąda rozwodu bez orzekania o winie, a pozwany w ogóle nie bierze udziału w postępowaniu.
Trzeba pamiętać, że zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym sąd może odstąpić od orzekania o winie wyłącznie na zgodne żądanie małżonków.
Samo milczenie pozwanego nie jest takim zgodnym żądaniem.
Dlatego brak odpowiedzi na pozew lub brak udziału pozwanego w sprawie nie powinien być utożsamiany ze zgodą na rozwód bez orzekania o winie.
To istotna praktyczna różnica.
Małżonek składający pozew nie powinien więc zakładać, że skoro druga strona „nic nie robi”, sąd automatycznie zastosuje rozwiązanie, którego domaga się powód. Tym niemniej, w praktyce zdarzają się wyroki zaoczne, w których sąd rozwiązuje małżeństwo stron bez orzekania o winie.
Wyrok zaoczny a rozwód z orzekaniem o winie
Jeszcze większego znaczenia nabiera postępowanie dowodowe wtedy, gdy w pozwie znajduje się żądanie ustalenia winy drugiego małżonka za rozkład pożycia.
Brak udziału pozwanego w sprawie nie oznacza automatycznego uznania go za winnego.
Jeżeli powód domaga się ustalenia winy drugiego małżonka, musi przedstawić materiał, na podstawie którego sąd będzie mógł dokonać odpowiednich ustaleń.
W zależności od sprawy mogą to być przykładowo:
- zeznania świadków,
- dokumenty,
- korespondencja pomiędzy małżonkami,
- wiadomości SMS lub wiadomości z komunikatorów,
- fotografie,
- inne dowody dotyczące przyczyn rozpadu małżeństwa.
Sam fakt, że pozwany nie pojawił się w sądzie i nie przedstawił swojej wersji wydarzeń, nie zwalnia sądu z obowiązku oceny przedstawionych dowodów.
A co, jeśli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci?
Wtedy sprawa jest jeszcze bardziej rozbudowana.
W wyroku rozwodowym sąd musi bowiem rozstrzygnąć również kwestie dotyczące wspólnych małoletnich dzieci małżonków, w szczególności dotyczące władzy rodzicielskiej oraz alimentów, a w określonych sytuacjach także kontaktów z dzieckiem.
Sąd powinien więc dysponować materiałem pozwalającym ustalić aktualną sytuację dzieci.
Zgodnie z art. 441 k.p.c. postępowanie dowodowe w sprawie rozwodowej obejmuje także okoliczności dotyczące dzieci stron i ich sytuacji. API Sejm
Nieobecność jednego z rodziców nie powoduje zatem, że sąd może pominąć te kwestie.
Czy pozwany może zaskarżyć wyrok zaoczny?
Tak.
Wyrok zaoczny jest doręczany stronom z urzędu. Pozwany, przeciwko któremu zapadł taki wyrok, może wnieść sprzeciw od wyroku zaocznego.
Termin na jego złożenie wynosi obecnie dwa tygodnie od doręczenia wyroku. W sprzeciwie pozwany powinien przedstawić swoje zarzuty, twierdzenia oraz dowody. Wynika to z art. 343–344 k.p.c. API Sejm
Dlatego również z punktu widzenia powoda warto pamiętać, że wydanie wyroku zaocznego nie zawsze oznacza natychmiastowe i definitywne zakończenie sporu.
Jeżeli pozwany prawidłowo i w terminie wniesie sprzeciw, sprawa będzie dalej rozpoznawana przez sąd.
Czy można „uniknąć rozwodu”, nie odbierając korespondencji z sądu?
Nie jest to skuteczny sposób na zatrzymanie sprawy rozwodowej.
Samo nieodbieranie korespondencji, niezłożenie odpowiedzi na pozew czy niestawianie się na rozprawach nie powoduje, że sąd nie będzie mógł prowadzić postępowania.
Kluczową kwestią pozostaje natomiast prawidłowe doręczenie pozwu i zawiadomienie drugiego małżonka o sprawie.
Dopiero wtedy można oceniać skutki jego późniejszego braku aktywności.
Dlatego czym innym jest sytuacja, w której pozwany świadomie ignoruje prawidłowo doręczoną korespondencję sądową, a czym innym sytuacja, w której sądowi nie udało się skutecznie doręczyć pozwu.
Wyrok zaoczny w sprawie rozwodowej – podsumowanie
Czy zatem w sprawie o rozwód może zostać wydany wyrok zaoczny?
Tak.
Jeżeli pozwany małżonek nie złoży odpowiedzi na pozew i nie bierze udziału w postępowaniu, przepisy dopuszczają wydanie wyroku zaocznego.
Nie oznacza to jednak automatycznego uwzględnienia pozwu.
Sprawa o rozwód podlega szczególnym zasadom. Sąd nie może oprzeć rozstrzygnięcia wyłącznie na tym, że pozwany nie zaprzeczył twierdzeniom powoda. Musi przeprowadzić postępowanie pozwalające przede wszystkim ustalić, czy rzeczywiście doszło do trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego, a jeżeli strony mają wspólne małoletnie dzieci – również wyjaśnić ich sytuację. API Sejm
Dlatego nieobecność jednego małżonka może utrudnić lub zmienić przebieg procesu, ale sama w sobie nie blokuje możliwości uzyskania rozwodu.
