Polski kodeks cywilny wyróżnia dwie grupy spadkobierców: ustawowych i testamentowych. W przypadku spadkobierców ustawowych, to z samego kodeksu wynika, komu i w jakim ułamku przypadnie spadek po spadkodawcy. W sprawach spadkowych często słyszę pytanie: co to jest zachowek. O dziedziczeniu z ustawy mówimy zasadniczo wtedy, gdy spadkodawca nie sporządził ważnego testamentu. Spadkobierców testamentowych ustanawia w testamencie sam spadkodawca.
Jeżeli został sporządzony testament, możemy mieć do czynienia zasadniczo z trzema sytuacjami. I tak, spadkodawca może powołać do spadku:
Katalog spadkobierców ustawowych po zmarłym oraz należny każdemu z tych spadkobierców udział w spadku ustalamy zawsze. Ma to miejsce w przypadku, gdy został sporządzony testament oraz gdy tego testamentu nie ma (bądź jest nieważny).
Odpowiadając na pytanie co to jest zachowek, przyjmijmy, o zachowku będziemy mówić wtedy, gdy spadkodawca sporządził ważny testament. Zachowek przysługuje tym osobom, które byłyby spadkobiercami ustawowymi po spadkodawcy, a które nie zostały uwzględnione testamencie (wcale albo w zbyt małym zakresie) i nie otrzymały darowizn (w określonej wysokości) za życia spadkodawcy.
Zasada jest bowiem taka, że zachowek przysługuje osobom, które byłyby powołane do dziedziczenia z ustawy, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu. Jeżeli sytuacja opisana powyżej ma miejsce w danej sprawie, osoba, która byłaby powołana do spadku z ustawy, może żądać od spadkobiercy testamentowego (lub innych osób, o czym będzie mowa później) wypłacenia określonej kwoty pieniężnej stanowiącej odzwierciedlenie należnego z ustawy udziału spadkowego.
Zachowek to tak naprawdę ochrona dla najbliższych krewnych spadkodawcy. Możliwość dochodzenia zachowku ma chronić te osoby przed negatywnymi skutkami określonych działań spadkodawcy poczynionych przez niego za życia w związku z posiadanym majątkiem. Majątek po śmierci spadkodawcy staje się spadkiem. Działania spadkodawcy mogą polegać tu przede wszystkim na nieuwzględnieniu tych osób najbliższych w testamencie (w ogóle lub w niewystarczającym zakresie). Mogą też polegać na dokonaniu za życia darowizn na rzecz osób, które nie byłyby spadkobiercami kosztem faktycznych spadkobierców. Będzie to np. „przepisanie” nieruchomości na dalekiego kuzyna z pominięciem małżonka czy dziecka.
Zachowek należy się określonym krewnym spadkodawcy, którzy byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. Zestawienie uprawnionych do zachowku obrazuje poniższa tabela:
Lp. | Uprawniony do zachowku | Kiedy jest uprawniony do zachowku? |
1. | Zstępni spadkodawcy – czyli potomkowie w linii prostej, a zatem: dzieci, wnuki, prawnuki itd. | W pierwszej kolejności uprawnione będą dzieci spadkodawcy, a dopiero dalej – dalsi zstępni (wnuki, prawnuki) |
2. | Małżonek spadkodawcy | Jest uprawniony pod warunkiem, że spadkodawca nie wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy tego małżonka, a żądanie to było uzasadnione. |
3. | Rodzice spadkodawcy | gdy nie ma zstępnych spadkodawcy, którzy chcą i mogą dziedziczyć. Ważne: nie ma znaczenia, czy rodzice spadkodawcy są małżeństwem ani czy byli małżeństwem w chwili narodzin spadkodawcy. |
Co ważne, wskazane katalog ma charakter wyczerpujący. To oznacza, że żadnej innej osobie, poza wskazanymi powyżej, nie należy się zachowek. Zachowek przysługuje także osobom przysposobionym przez spadkodawcę. O tym jednak kiedy indziej 🙂
Zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy nabywają prawo do zachowku dokładnie w takiej samej kolejności, w jakiej nabyliby prawo do dziedziczenia ustawowego. Tzn. w pierwszej kolejności prawo do zachowku (tak jak dziedziczenie ustawowego) przypadnie dzieciom i małżonkowi. Dopiero w dalszej kolejności dalszym zstępnym spadkodawcy (np. wnukom) i rodzicom spadkodawcy.
Zachowek nie przysługuje:
Obliczenie wysokości zachowku rozpoczynamy od ustalenia udziału spadkowego, jaki przypadałby każdemu spadkobiercy ustawowemu z osobna (ciągle zakładając, że nie ma testamentu).
Zasada jest taka, że spadkobiercy ustawowemu należy się tytułem zachowku połowa należnego mu udziału spadkowego. To oznacza, że przykładowo, jeżeli z zasad dziedziczenia ustawowego wychodzi, że małżonkowi przysługiwałby udział spadkowy w wysokości ½ spadku, to należny temu małżonkowi zachowek będzie wynosił ¼ spadku.
Przepisy przewidują dwa uregulowania szczególne co do wysokości zachowku. Uprawnionemu do zachowku będzie przysługiwał zachowek w wysokości 2/3 jego udziału spadkowego, jeżeli ten uprawniony jest:
I tak, jeżeli z zasad dziedziczenia ustawowego wychodzi, że małżonkowi zmarłego przysługiwałby udział spadkowy w wysokości ½ spadku, a małżonek jest trwale niezdolny do pracy, to należny mu zachowek będzie wynosił 1/3 spadku (ponieważ mnożymy ułamek ½ razy 2/3). Stan małoletniości bądź też trwałej niezdolności do pracy oceniamy na dzień otwarcia spadku, to znaczy na dzień śmierci spadkodawcy.
Należy pamiętać, że ustalając udział stanowiący podstawę do obliczenia zachowku, należy uwzględnić: 1) spadkobierców uznanych za niegodnych dziedziczenia, 2) spadkobierców, którzy odrzucili spadek. Nie bierzemy jednak pod uwagę: 1) spadkobierców, którzy jeszcze za życia spadkodawcy zrzekli się dziedziczenia, 2) spadkobierców wydziedziczonych w testamencie.
Zasadą jest, że zachowek zaspokajany jest poprzez zapłatę na rzecz uprawnionego spadkobiercy ustawowego określonej sumy pieniężnej. Należy jednak pamiętać, że zachowek nie będzie przysługiwał (albo będzie przysługiwał w mniejszej wysokości) jeżeli:
Może mieć miejsce sytuacja, w której uprawniony do zachowku otrzymał od spadkodawcy za życia darowiznę czy też został powołany do spadku w testamencie. Jeżeli jednak spadkodawca uczynił darowiznę o mniejszej wartości niż należny zachowek, albo też powołanie do spadku w testamencie zostało uczynione w udziale niższym niż należny zachowek, uprawniony do zachowku może dochodzić roszczenia pieniężnego wyrównującego mu te różnice.
Obliczanie zachowku to tak naprawdę kwestia matematyczna. Aby sprawdzić, czy danej osobie należy się zachowek, trzeba:
Ten artykuł rozpoczyna serię artykułów z zakresu prawa spadkowego. Sam zachowek to temat tak rozległy, że z pewnością zostanie mu poświęconych jeszcze kilka wpisów. W razie jakichkolwiek pytań, zapraszam do kontaktu. 🙂
Brak zgody na paszport dla dziecka Co do zasady, na wyrobienie paszportu dla dziecka potrzebna…
Jak napisać pozew o alimenty Sprawę alimentów na dziecko rozwiązać można w drodze polubownej lub…
Pozew o rozwód - od czego zacząć? Każdą sprawę o rozwód inicjuje złożenie do sądu…
Pierwsza rozprawa w sądzie Postępowanie przed sądem w sprawie rodzinnej można zasadniczo podzielić na dwa…
Ukrywanie majątku przez małżonka Podstawą do ustaleń w przedmiocie podziału majątku jest wprowadzenie rozdzielności majątkowej…
Zabezpieczenie alimentów Obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka (dzieci) może być realizowany albo dobrowolnie, albo przymusowo.…